Pozwolenie na poszukiwanie zabytków: kiedy jest potrzebne

Wyjście z wykrywaczem w teren podlega ustawie o ochronie zabytków. Przepisy określają, kiedy potrzebna jest zgoda urzędu i jakie są konsekwencje jej braku.

Podstawa: art. 36 ust. 1 pkt 12

Ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków na poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych i technicznych oraz sprzętu do nurkowania. Wykrywacz metali mieści się w tym opisie.

Pozwolenie wydaje wojewódzki konserwator zabytków właściwy dla miejsca poszukiwań, a na polskich obszarach morskich dyrektor urzędu morskiego w uzgodnieniu z konserwatorem (art. 36 ust. 2). Od sierpnia 2018 r. rozporządzenie przewiduje osobny wniosek o pozwolenie na poszukiwania, oddzielony od wniosku o badania archeologiczne. Przepisy nie wymagają od poszukiwacza uprawnień archeologa.

Kiedy pozwolenie jest potrzebne

• gdy szukasz przy użyciu wykrywacza, sondy albo innego urządzenia przedmiotów, które mogą być zabytkami, na przykład monet, militariów czy dawnych przedmiotów codziennego użytku,
• niezależnie od tego, czy teren jest wpisany do rejestru zabytków,
• niezależnie od tego, czy to pole, łąka, las, plaża czy dno zbiornika,
• także wtedy, gdy właściciel gruntu daje Ci zgodę. Jego zgoda nie zastępuje pozwolenia urzędu.

Ustawa nie reguluje szukania rzeczy, które nie są zabytkami, na przykład zgubionej obrączki. Jeśli jednak przy takiej okazji natrafisz na przedmiot, który może być zabytkiem archeologicznym, masz te same obowiązki co każdy znalazca (art. 33, opisany niżej).

Pozwolenie konserwatora i zgoda właściciela to dwa odrębne wymogi. Zgoda właściciela albo posiadacza terenu jest zresztą załącznikiem do wniosku o pozwolenie.

Czym to się różni od badań archeologicznych

Badania archeologiczne to działania mające na celu odkrycie, rozpoznanie, udokumentowanie i zabezpieczenie zabytku archeologicznego. Wymagają osobnego pozwolenia (art. 36 ust. 1 pkt 5) i prowadzi je osoba z kwalifikacjami archeologa. Na podstawie pozwolenia na poszukiwania nie wolno prowadzić badań, na przykład wykopów sondażowych czy archeologicznych badań powierzchniowych. Jeśli program poszukiwań wykracza poza poszukiwania, konserwator odmawia wydania pozwolenia.

Co grozi za poszukiwania bez pozwolenia

Art. 109c ustawy o ochronie zabytków przewiduje za poszukiwanie zabytków bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Od 1 stycznia 2018 r. jest to przestępstwo, wcześniej było wykroczeniem.

Postępowanie po znalezisku

Zabytki archeologiczne odkryte, przypadkowo znalezione albo pozyskane w wyniku badań archeologicznych lub poszukiwań są własnością Skarbu Państwa (art. 35 ust. 1 i 2), niezależnie od tego, na czyim gruncie leżały. Umowa sprzedaży takiego przedmiotu jest nieważna.

Ustawa nie opisuje osobno postępowania ze znaleziskiem z poszukiwań prowadzonych na podstawie pozwolenia. Obowiązki mogą wynikać z warunków pozwolenia, na przykład niezwłocznego zawiadomienia konserwatora o nowych okolicznościach (§ 19 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia). Punktem odniesienia jest art. 33 o przypadkowym znalezieniu przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, że jest zabytkiem archeologicznym. Znalazca:

1. zabezpiecza przedmiot dostępnymi środkami,
2. oznakowuje miejsce znalezienia,
3. niezwłocznie zawiadamia wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeśli to niemożliwe, wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, który w ciągu 3 dni przekazuje zawiadomienie konserwatorowi.

Konserwator ma 3 dni od przyjęcia zawiadomienia na oględziny przedmiotu i miejsca znalezienia, a w razie potrzeby organizuje badania archeologiczne. Osobie, która przypadkowo znalazła zabytek archeologiczny i dopełniła tych obowiązków, przysługuje nagroda (art. 34). Znalezisko na polskich obszarach morskich zgłasza się dyrektorowi urzędu morskiego.

Jeśli natrafisz na szczątki ludzkie albo grób wojenny, przerwij pracę w tym miejscu i zawiadom policję. Takie sprawy nie należą do konserwatora: grobami wojennymi zajmuje się wojewoda, a ekshumacjami z grobów wojennych Instytut Pamięci Narodowej.

Warunki pozwolenia i koszt

Pozwolenie ma termin ważności (§ 19 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia), a poszukiwania po jego upływie to już działanie bez pozwolenia. Każde pozwolenie zawiera też dwa obowiązkowe warunki: co najmniej 2 dni przed rozpoczęciem zawiadamiasz konserwatora o terminie rozpoczęcia i zakończenia poszukiwań oraz przekazujesz imiona i nazwiska wszystkich uczestników. Konserwator może dodatkowo wyznaczyć strefy zakazu poszukiwań na mapie dołączonej do pozwolenia.

Opłata skarbowa za wydanie pozwolenia to 82 zł. Urząd ma miesiąc na sprawę wymagającą postępowania wyjaśniającego i dwa miesiące na szczególnie skomplikowaną (art. 35 Kodeksu postępowania administracyjnego).

Stan prawny: wrzesień 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. W sprawach spornych skonsultuj się z urzędem albo prawnikiem.