Program poszukiwań: co powinien zawierać

Program poszukiwań to załącznik, na którym często zatrzymuje się wniosek. Urząd ocenia na jego podstawie, co dokładnie zamierzasz robić w terenie i jak zachowasz się przy znalezisku.

Po co urzędowi ten dokument

Rozporządzenie wymaga dołączenia do wniosku programu, który określa zakres i sposób prowadzenia poszukiwań (§ 10 ust. 3 pkt 1). Konserwator ocenia na jego podstawie, czy planowane działania mieszczą się w poszukiwaniach i czy mogą zagrozić zabytkom. Warunki pozwolenia nie mogą wykraczać poza to, co opisałeś we wniosku i programie, więc od jakości programu zależy treść pozwolenia.

Wytyczne Generalnego Konserwatora Zabytków z 2021 r. wyjaśniają oba pojęcia. Zakres to opis obszaru poszukiwań we wszystkich wymiarach, także głębokości ingerencji w grunt, oraz przedmiotu poszukiwań, czyli rodzaju szukanych zabytków. Sposób to opis narzędzi i czynności, które wykonasz w terenie.

Co powinno się w nim znaleźć

1. Obszar i termin

Powtórz oznaczenie terenu z wniosku: obręb, numery działek, w razie potrzeby współrzędne. Podaj przedział dat. Przepisy tego nie wymagają, ale konserwator musi wpisać do pozwolenia termin ważności i może oprzeć się na Twoim harmonogramie. Jeśli planujesz kilka wyjazdów w sezonie, wpisz cały przedział.

2. Przedmiot poszukiwań

Czego szukasz: monet, guzików, militariów, przedmiotów codziennego użytku z określonego okresu. Brak opisu przedmiotu poszukiwań to według wytycznych podstawa do wezwania do uzupełnienia programu.

3. Metoda, sprzęt i głębokość

• model wykrywacza i typ cewki,
• sposób przeszukiwania terenu, na przykład pasami o określonej szerokości,
• narzędzia do wydobycia sygnału: szpadel, kopaczka, pinpointer,
• maksymalna głębokość ingerencji w grunt i sposób zasypania dołka,
• deklaracja, że pracujesz wyłącznie w warstwie ornej i nie naruszasz warstw kulturowych.

Przepisy nie ustalają jednej dopuszczalnej głębokości. Jeśli zapowiesz kopanie, ale nie podasz głębokości, konserwator może ją określić sam. Jeśli uzna zaproponowaną ingerencję w grunt za zbyt dużą, odmówi pozwolenia.

4. Postępowanie ze znaleziskiem

Napisz, że przy przedmiocie, który może być zabytkiem archeologicznym, przerywasz poszukiwania w tym miejscu, zabezpieczasz przedmiot, oznakowujesz miejsce i niezwłocznie zawiadamiasz konserwatora, a jeśli to niemożliwe, wójta, burmistrza albo prezydenta miasta. Tak opisuje obowiązki znalazcy art. 33 ustawy o ochronie zabytków. Warto pokazać, że go znasz.

5. Uczestnicy

Wniosek wskazuje osobę kierującą poszukiwaniami. Imiona i nazwiska pozostałych uczestników przekazujesz konserwatorowi najpóźniej 2 dni przed rozpoczęciem poszukiwań, bo to obowiązkowy warunek każdego pozwolenia (§ 19 ust. 1 pkt 8). Listę możesz też dołączyć od razu do programu i później ją zmieniać w tym samym terminie.

6. Dokumentacja (opcjonalnie)

Przepisy nie pozwalają konserwatorowi żądać dokumentacji znalezisk ani sprawozdania z poszukiwań, bo to elementy badań archeologicznych. Jeśli jednak sam zadeklarujesz w programie zdjęcia, zapis lokalizacji znalezisk albo sprawozdanie, pozwolenie zostanie wydane według tego programu, więc deklaruj tylko to, co naprawdę zrobisz.

Czego nie pisać

• że planujesz wykopy sondażowe albo badania powierzchniowe, bo to już badania archeologiczne i konserwator odmówi pozwolenia na poszukiwania,
• że celem jest wydobywanie szczątków ludzkich, bo to ekshumacja, a nie poszukiwania,
• że sprzedasz znaleziska, bo zabytki archeologiczne są własnością Skarbu Państwa,
• ogólników w stylu „zgodnie z obowiązującymi przepisami" bez wskazania, o które chodzi.

Jak długi ma być

Jedna do dwóch stron. Program to opis Twojego postępowania w terenie, nie wypracowanie. Jeśli po lekturze urzędnik wie dokładnie, co, gdzie, jak głęboko i czym zamierzasz robić, dokument spełnia swoje zadanie.

Stan prawny: wrzesień 2026. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej. Część urzędów publikuje własne formularze, sprawdź wzór opublikowany przez właściwego konserwatora.